Ruchy oczu, okulomotoryka

Ruchy oczu

Nasze oczy są w nieustannym ruchu. Niemalże każda czynność, którą wykonujemy, wymaga poruszania się naszych gałek ocznych. Ruchomość gałki ocznej zapewnia 6 mięśni zewnątrzgałkowych unerwianych przez 3 nerwy czaszkowe (III, IV i VI).

Sprawne funkcjonowanie ruchów oczu pozwala nam sprawnie poruszać się w otaczającym nas świecie. Jest szczególnie ważne w pracy wzrokowej. Szybkie i dokładne ruchy oczu pozwoliły naszym przodkom przeżyć dzięki odpowiednio szybkiej reakcji na niebezpieczeństwo.

Istnieje kilka podziałów ruchów oczu. Na potrzeby tego artykułu wystarczy podział na wersje i wergencje oraz ruchy skokowe i śledzące.

Zmianę ustawienia obu oczu w tym samym kierunku nazywamy wersją — na przykład spojrzenie w prawo to dekstrowersja. Zmiana ustawienia oczu w przeciwnym kierunku to wergencja.

Wergencjami nazywamy zbieżne (lub rozbieżne) ruchy oczu. Ustawianie się oczu bardziej zbieżnie nazywamy konwergencją, rozbieżnie – dywergencją. Oczy ustawiają się bardziej zbieżnie (konwergują) przy zmianie obiektu obserwacji z dalekiego na bliski, rozbieżnie (dywergują) – z bliskiego na daleki.

Dukcje i wersje mogą być zarówno skokowe, jak i płynne. Ruchy skokowe (sakkady) to bardzo szybkie (10-120ms, przyśpieszenie – 20000°/s² przy ruchu 20°) ruchy naprowadzające oczy na obiekt obserwacji. Są intensywnie wykorzystywane podczas czytania – nasze oczy czytając przeskakują z wyrazu na wyraz. Brak precyzji ruchów skokowych może powodować objawy takie jak przeskakiwanie liter podczas czytania czy omijanie słów lub linii tekstu.

O ruchach oczu płynnych (śledzących, wodzących) mówimy wtedy, gdy oczy podążają za poruszającym się obiektem lub ustawione są na obiekcie przy zmianie pozycji głowy (tzw. ruchy kompensacyjne).

Wergencje są w mózgu ściśle połączone z akomodacją, dlatego mówi się o układzie akomodacyjno-wergencyjnym. Spoglądając na obiekt ustawiony bliżej, oczy muszą się ustawić bardziej zbieżnie (konwergencja), a żeby ten obiekt był widziany ostro, moc optyczna oczu musi być zwiększona (akomodacja). Akomodacja stymuluje wergencję i vice versa (jako ciekawostkę można tutaj dodać, że przy spojrzeniu bliżej nasze źrenice się zwężają). Osłabienie układu akomodacyjno-wergencyjnego może powodować wiele dolegliwości, takich jak podwójne widzenie z bliska, zamazywanie się obrazu przy patrzeniu blisko czy bóle głowy.

Nieprawidłowości w działaniu ruchów oczu mogą mieć swoje podłoże na poziomie mięśni zewnątrzgałkowych oraz nerwów czaszkowych unerwiających te mięśnie (niedowład, porażenie). Często jednak są spowodowane zaburzeniami w układzie sterowania i programowania ruchu w mózgu. Ruchy oczu są pod kontrolą wielu struktur w mózgu. Dlatego też badanie ruchów oczu wykonywane jest u sportowców bezpośrednio po urazie w celu wykrycia wstrząsów mózgu (test King-Devicka).

Prawidłowe działanie ruchów oczu może zostać wypracowane lub przywrócone przez zestaw specjalnie ułożonych ćwiczeń wzrokowych. Ćwiczenia takie wykonuje się zarówno u dzieci z problemami w nauce, u dorosłych przy dolegliwościach w pracy wzrokowej, jak i u osób po urazach głowy.